Bók: Viktoría eftir Knut Hamsun.

Bók:  Viktoría - ástarsaga (Victoria. En kjærlighedshistorie).

Höfundur: Knut Hamsun (Noregur).

Þýð: Jón Sigurðsson frá Kaldaðarnesi.

Kom fyrst út: 1898.

163 bls.

 

Ég hef áður fjallað um Knut Hamsun (1859-1952) og ævi hans hérna og hérna og hérna og hérna og vísast þangað til umfjöllunar um höfundinn sjálfan.Viktoría var síðust í röðinni af hinum fjóru stóru frægu verkum sem Hamsun skrifaði á fyrstu árum rithöfunarferilsins og komu honum virkilega á kortið. Hinar voru Sultur, Leyndardómar og Pan, sem ég hef allar fjallað um áður.

 

Sonur malarans hafði margt í kollinum. Hann var gildur strákur, fjórtán ára, sólbrenndur og útitekinn, fullur af alls konar hugmyndum.

 

Þannig hljóða upphafsorð hinnar hugljúfu en jafnframt sorglegu ástarsögu eftir Knut Hamsun. Titill bókarinnar veita þegar í stað nokkra hugmynd um hvað sagan fjallar. Hún fjallar um unga malarasoninn Jóhannes og leiksystur hans Viktoríu, heimasætuna á herrasetrinu. Þau fella hugi saman þegar í barnæsku án þess e.t.v. að gera sér grein fyrir því. Og jafnvel þó þau hefði gert það var til lítils að fást um slíkt enda himinn og haf á milli þeirra. Hann er malarsonur, en hún dóttir auðmanns og ætluð liðsforingjanum Ottó, syni kammerherrans.

 

Jóhannes gerir sér grein fyrir stöðunni, heldur í burtu og verður brátt frægur rithöfundur. Þau hafa lítil samskipti sín á milli eftir það en vita þó ávallt hvort af öðru. Miklar sviptingar verða svo á aðstæðum beggja er líður að sögulokum og læt ég það nægja um það.

 

Viktoría er yndisleg bók og falleg en sorgleg ástarsaga, og sem slík eflaust ein sú allra besta sem skrifuð hefur veirð. Knut Hamsun var algjör snillingur, sama hvað hann skrifaði virðist vera. 

 

Stjörnur: *****

5 stjörnur: Verður ekki betra en þetta.

4 stjörnur: Frábær bók - alls ekki láta þessa framhjá þér fara.

3 stjörnur: Góð bók - vel tímans virði.

2 stjörnur: Allt í lagi - ágætis afþreying ef þú hefur ekkert betra að gera.

1 stjarna: Frekar slöpp - mér leiddist við að lesa þessa bók.

Engin stjarna: Versta sem ég hef lesið. 

Bók: Pan eftir Knut Hamsun.

Bók:  Pan: Blöð úr fórum Tómasar Glahns liðsforingja (Pan: Av loitnant Thomas Glahns papirer).

Höfundur: Knut Hamsun (Noregur).

Þýð: Jón Sigurðsson frá Kaldaðarnesi.

Kom fyrst út: 1894.

230 bls.

 

Ég hef áður fjallað um Knut Hamsun (1859-1952) og ævi hans hérna og hérna og hérna og vísast þangað til umfjöllunar um höfundinn sjálfan. Pan var á meðal fyrstu skáldsagna Hamsun og hlaut þegar í stað góðar viðtökur. Í dag er hún talin á meðal helstu meistaraverka skáldsins.

 

Seinustu dagana hefur mér ekki úr huganum farið sumarið á Hálogalandi, þar sem alltaf er eilífur dagur. Ég sit hér og hugsa um það og um skála sem ég hafðist við í og um skóginn bak við skálann, og ég fer að skrifa sumt hjá mér til þess að stytta mér stundir og mér til gamans.

 

Svo hljóða hin frægu upphafsorð endurminninga unga liðsforingjans Tómasar Glahns sem hefur dregið sig út úr skarkala daglegs lífs og unir við veiðar og einfalt líf á Hálogalandi þar sem hann hefur tekið kofaskrifli á leigu. Þar ráfar hann um skógana ásamt hundinum Esóp, og lætur sig fátt annað skipta heldur en að fara í langar gönguferðir og skjóta nokkra fugla eða smádýr sér til matar. Eða þangað til hann kynnist Edvördu Mack, dóttur kaupmannsins í nágrannaþorpinu, og fleiri þorpsbúum.

 

Edvarda er ekki einföld manneskja og hafa má fyrir satt að hún sé þeim verst er hún unnir mest. Í það minnsta verður hún köld í viðmóti sé henni sýnd ástúð en bráðnar sem smér gagnvart þeim er byrsta sig við hana. Glahn liðsforingi verður yfir sig heillaður af Edvördu og í fyrstu endurgeldur hún ást hans. Þegar hún hins vegar snýr við honum baki fer að halla undan fæti og Glahn missir fótfestu sína í tilverunni. Upp frá því ráfar hann hálfrænulaus og ástsjúkur um skóginn á milli þess sem hann táldregur smiðsdótturina Evu og kemur sér í ónáð hjá ýmsum íbúum þorpsins, þá í sér lagi Mack kaupmanns, föður Edvördu. Þannig liður tíminn áfram í örvæntingu og ég ætla ekki að skýra frá sögulokum. Gaman er hins vegar að sögunni fylgir svo eftirmáli þar sem við fáum að vita hvernig tilveru Glahns á jörðu niðri lauk.

 

Pan er yndisleg saga um ástir og örvæntingu örvilnaðs mann sem hefur verið hafnað. Tilraun Glahns til þess að lifa einföldu og nægjusömu lífi í náttúrunni, sem leikur stórt hlutverk í sögunni, er raskað um leið og hann kynnist fólkinu í kringum hann, sér í lagi hinni duttlungafullu Evu. Þetta er samt engin ástarsaga í í hefðbundnum skilningi heldur víðáttumikil bók sem færir manni einkennilega ró og grípur fast, þá sérstaklega síðari hluti hennar.

 

Stjörnur: *****

5 stjörnur: Verður ekki betra en þetta.

4 stjörnur: Frábær bók - alls ekki láta þessa framhjá þér fara.

3 stjörnur: Góð bók - vel tímans virði.

2 stjörnur: Allt í lagi - ágætis afþreying ef þú hefur ekkert betra að gera.

1 stjarna: Frekar slöpp - mér leiddist við að lesa þessa bók.

Engin stjarna: Versta sem ég hef lesið. 

Bók: Morðingi án andlits eftir Henning Mankell.

Bók:  Morðingi án andlits (Mördare utan ansikte).

Höfundur: Henning Mankell (Svíþjóð).

Þýð: Vigfús Geirdal.

Kom fyrst út: 1991.

336 bls.

 

Sænski rithöfundurinn Henning Mankell (f. 1948) er einn frægasti og víðlesnasti glæpasagnahöfundur heims. Hugur hans stóð ávallt til ritstarfa auk þess sem hann stundaði leiklistarnám á unga aldri. Hann var hluti af 68-kynslóðinni svokölluðu og nokkuð róttækur ungur maður sem tók meðal annars þátt í mótmælum gegn Víetnamstríðinu. Á síðari árum hefur hann lagt nokkuð af mörkum til hjálparstarfs en hann eyðir tíma sínum til skiptis í Svíþjóð og í Maputo í Mósambik. Henning Mankell er langþekktastur fyrir bækur sínar um lögreglumanninn Kurt Wallander, en Morðingi án andlits er fyrsta bókin sem kom út í þeim flokki, en fyrir hana hlaut hann Glerlykillinn - Hin norrænu glæpasagnaverðlaun - árið 1992. Auk þess hlaut hann Gullna rýtinginn fyrir bókin Villospår (1995, ísl: Á villigötum) árið 2001. Auk glæpasagna hefur Mankell (sjá mynd) skrifað þó nokkuð af barnabókum og kvikmyndahandritum. 

 

Þegar gömul hjón á Skáni í Svíþjóð finnast myrt á hrottafenginn hátt einn kaldan janúarmorgunn er hinn miðaldra, hálfþunglyndi lögregluforingi Kurt Wallander kallaður til leiks. Málið er sérstaklega ógeðfellt og það eina sem lögreglan hefur til að komast á sporið eru síðustu orð konunnar "útlenskir". Mikil átök eiga sér svo stað og ýmislegt óvænt kemur í ljós, eins og góðum reifara sæmir, áður en málið er til lykta leitt. Spennan er mikil og í bókinni er auk þess tekið fyrir vaxandi  innflytjendavandamál Svía og skiptar skoðanir um flóttamenn. Lítið fleira er hægt að segja um söguþráðinn án þess að spilla fyrir. 

 

Kurt Wallander er fantaskemmtilegur karakter, þunglyndur, alltof drykkfelldur, of feitur - lögreglumaður sem auk þess að þurfa að rannsaka morðið þarf að glíma við ýmisleg vandamál í einkalífinu, fyrrverandi eiginkonu, elliæran föður og dótturina Lindu, sem vill ekkert með karlinn hafa. Fín bók.

 

Stjörnur: ***1/2

5 stjörnur: Verður ekki betra en þetta.

4 stjörnur: Frábær bók - alls ekki láta þessa framhjá þér fara.

3 stjörnur: Góð bók - vel tímans virði.

2 stjörnur: Allt í lagi - ágætis afþreying ef þú hefur ekkert betra að gera.

1 stjarna: Frekar slöpp - mér leiddist við að lesa þessa bók.

Engin stjarna: Versta sem ég hef lesið. 

Bók: Húsið með blindu glersvölunum eftir Herbjørg Wassmo.

Bók:  Húsið með blindu glersvölunum (Huset med den blinde glassveranda).

Höfundur: Herbjørg Wassmo (Noregur).

Þýð: Hannes Sigfússon.

Kom fyrst út: 1981.

220 bls.

 

Norska skáldkonan Herbjørg Wassmo (f.1942) er á meðal virtustu rithöfunda Noregs og sló þegar í stað í gegn með þessari fyrstu skáldsögu sinni árið 1981. Síðan þá hefur leiðin legið upp á við og er Wassmo (sjá mynd að neðan) nú á meðal virtari rithöfunda á Norðurlöndum, sérstaklega hefur hún vakið athygli fyrir hið kvenlega sjónarhorn sem birtist í bókum hennar sem og lýsingum hennar á bláköldum veruleika verkafólks í Norður-Noregi. Húsið með blindu glersvalirnar er fyrsta bókin af þremur í bókaflokknum um Þóru, en hinar eru Det stumme rommet (1983, ísl: Þögla herbergið) og Hudløs himmel (1986, ísl: Dreyrahiminn), en fyrir bækurnar hlaut hún Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs árið 1987. Ég mun vonandi fjalla um hinar tvær síðar. Meðal annarra þekktra verka hennar, e.t.v. þekktari meira að segja, er þríleikurinn um Dínu: Dinas bok (1989), Lykkens sønn (1992) og Karnas arv (1997).

 

Húsið með blindu glersvölunum segir frá Þóru, dóttur þýsks hermanns úr hernámsliði Nasista í Noregi, sem býr með fátækri móður sinni og drykkfelldum stjúpföður sínum á lítilli eyju í Norður-Noregi. Það er einungis lítið þorp á eyjunni, þar búa fáir, fátækt er mikil og atvinna stopul. Þóra og móður hennar þurfa báðar að gjalda fyrir tengslin við Þjóðverja og eru sífellt minntar á það, stundum litnar hornauga. Dagarnir á eyjunni eru langir og lífsbaráttan hörð, en það sem Þóra er hræddust við er samt "Háskinn", nánar tiltekið Hinrik stjúpfaðir hennar. Þetta er sem sagt bók um sifjaspell og kynferðislega misnotkun.

 

Hún einblíndi á hann. Sá dyrnar opnast. Sá hann velta inn eins og stórt loðið bjarg. Hún þrýsti sápunni að kroppnum. Reyndi að skýla sér með tveim grönnum örmum og sápustykki. Síðan fylltist herbergið af andardrætti. Andardrátturinn var næturhljóð hússins. Nú var hábjartur dagur, en...

 

Maðurinn var andlitslaus. Fatið valt. Heilbrigðihandleggurinn varð tveggja maki.

  Í miðjum klíðum heyrði rödd segja þétt við vanga hennar:

  -Vertu ekki hrædd. Ég ætla bara...ég skal ekki reka hann á bólakaf...ég ætla bara...

 

Eins og von er til er líf Þóru og móður hennar engin dans á rósum og skömmin og þögnin, en umfram allt óttinn umliggur allt. Eina huggunin er að geta leitað til Rakelar móðursystur hennar og Símonar manns hennar. Þau eru vel stæð og þar er allt gott, bjart og fallegt. Unglingsárin verða Þóru hrein martröð. 

Bókin vakti gríðarlega athygli þegar hún kom fyrst út, enda var Wassmo á meðal þeirra fyrstu til að skrifa um þetta óhugnanlega viðfangsefni og vekja athygli á því, á nærgætinn hátt þó. Hún setur sig vel inn í hugarheim ungrar unglingsstúlku og angist og ótti Þóru skína alls staðar í gegn. Það sem helst skemmir fyrir mér er þó frásagnarmátinn, það er að yfir sögunni allri hvílir einhver ljóðrænn blær sem ég á erfitt með að afbera, heldur mikið um bláa birtu og hrynföst útsog fyrir minn smekk. Það ætti þó ekki að draga úr öðrum að lesa bókina enda er það bara mín persónulega skoðun, sem þó gerði það að verkum að mér fannst bókin hálfleiðinleg og erfitt að komast í gegnum hana. Hún er samt þörf lesning, viðfangsefnisins vegna.  

Stjörnur: **1/2

5 stjörnur: Verður ekki betra en þetta.

4 stjörnur: Frábær bók - alls ekki láta þessa framhjá þér fara.

3 stjörnur: Góð bók - vel tímans virði.

2 stjörnur: Allt í lagi - ágætis afþreying ef þú hefur ekkert betra að gera.

1 stjarna: Frekar slöpp - mér leiddist við að lesa þessa bók.

Engin stjarna: Versta sem ég hef lesið. 

Bók: Hús í svefni eftir Guðmund Kamban.

Bók: Hús í svefni (Det sovende hus).

Höfundur: Guðmundur Kamban (Ísland).

Þýð: Katrín Ólafsdóttir.

Kom fyrst út:  1925.

97 bls.

 

Ég hef áður skrifað hérna, hérna og hérna um Guðmund Kamban, og bækur hans, þennan magnaða íslenska rithöfund sem kynslóðir dagsins í dag virðast svo grátlega lítið vita um. Hús í svefni var skrifuð á dönsku og kom fyrst út í Danmörku árið 1925.

 

Hús í svefni er stutt og hugljúf skáldsaga sem segir frá hefðarfrúnni Elísabetu, ástum hennar og fjölskyldu. Hún giftist ung að aldri ungum kaupmanni, Ríkharð Torp og eignast með honum dótturina Gerðu, en yfirgefur hann svo síðar meir þegar fer halla undan fæti hjá honum fjárhagslega. Hún giftist fljótt aftur, nú öðrum ríkum manni, Falck aðalkonsúl og eignast með honum tvo syni. Eftir því sem árin líða fer hún þó að iðrast ákvörðun sinnar og reyna að gera yfirbót. Þetta er í raun saga um það að engin viti hvað átt hefur fyrr en misst hefur og að gamlar syndir gleymist seint. Lítið fleira um það að segja, ágætis lesning, en gleymist sjálfsagt fljótt.

 

Stjörnur: **

5 stjörnur: Verður ekki betra en þetta.

4 stjörnur: Frábær bók - alls ekki láta þessa framhjá þér fara.

3 stjörnur: Góð bók - vel tímans virði.

2 stjörnur: Allt í lagi - ágætis afþreying ef þú hefur ekkert betra að gera.

1 stjarna: Frekar slöpp - mér leiddist við að lesa þessa bók.

Engin stjarna: Versta sem ég hef lesið. 

 

Bók: The Plot against America eftir Philip Roth.

Bók:  The Plot against America (lesin á ensku).

Höfundur: Philip Roth (Bandaríkin).

Kom fyrst út: 2004.

391 bls.

 

Bandaríski rithöfundurinn Philip Roth (f. 1933) hefur um árabil verið á meðal allra vinsælustu rithöfunda samtímans. Roth, sem er af gyðingaættum og ólst upp í bænum Newark í New Jersey, öðlaðist fyrst frægð fyrir smásagnasafnið Goodbye, Columbus (1959, ísl: Vertu sæll, Kólumbus) og frægðarsól hans hefur risið nánast viðstöðulaust síðan. Verk hans eru gjarnan í sjálfsævisögulegum stíl, eða söguhetjurnar jafnvel einskonar hliðarsjálf hans sjálfs, og eru jafnfjölbreytt að efni og þau eru mörg. Þó má geta þess að málefni gyðinga koma þar gjarnan við sögu á einn eða annan hátt. Philip Roth hefur hlotið nánast öll bókmenntaverðlaun í Bandaríkjunum, og þó víðar væri leitað. Þar á meðal hlaut hann Pulitzerverðlaunin árið 1998 fyrir bók sína American Pastoral (1997). Af öðrum frægum bókum hans má nefna The Ghost Writer (1979), I married a Communist (1998) og The Human Stain (2000). Eins og ég sagði held ég að það sé óumdeilt að Philip Roth sé virtastur núlifandi bandarískra rithöfunda og er hann einn af þeim sem nánast á hverju ári er orðaður við Bókmenntaverðlaun Nóbels - raunar held ég að það sé ekki orðum aukið að fullyrða að Bandaríkjamenn telji það til háborinnar skammar að honum hafi ekki enn verið veitt þau.

 

Sagan, sem gerist í Bandaríkjunum árin 1940-1942, er sögð út frá sjónarhóli ungs 8-9 ára gamals drengs sem er hluti fjögurra manna gyðingafjölskyldu úr millistétt sem býr í Newark, New Jersy. Ungi drengurinn heitir Philip Roth. Stríðið mikla í Evrópu er hafið og innanríkisstjórnmál Bandaríkjanna stjórnast af deilum um hvort Bandaríkin skuli blanda sér í átökin.

 

Allir vita hvernig fór í alvörunni, en í bókinni endurskrifar Roth (sjá mynd að neðan) söguna. Í forsetakosningunum árið 1940 býður flughetjan mikla Charles A. Lindbergh sig fram gegn Franklin Delano Roosevelt og vinnur stórsigur, en Lindbergh var þekktur fyrir að vera nokkuð hliðhollur nasistum og hafði horn í síðu Gyðinga. Sem innanríkisráðherra skipar hann bifreiðamógúlinn og gyðingahatarann Henry Ford. Stuttu eftir að hann tók við embætti gerir Lindbergh tímamótasamkomulag á Íslandi við Adolf Hitler. Í samkomulaginu fólst að Bandaríkin myndu halda hlutleysi sínu og ekki blanda sér í átökin, m.e.ö. þá myndu þau ekki reyna að leggja stein í götu Nasista í Evrópu. Sagan lýsir því svo hvernig Bandaríkin breytast smá saman, úr opnu lýðræðisþjóðfélagi, í þjóðfélag þar sem öfgahópar fá að blómstra og gyðingaofsóknir hefjast, leynt eða ljóst. 

 

Þetta er afar áhugaverð og athyglisverð bók og afar skemmtilegt að velta fyrir sér sögunni eins og hún hefði geta orðið. Oft þarf ekki mikið til að gangur mannkynssögunnar breytist á afdrifaríkan hátt. Oft þarf ekki meira til en einstakar öðruvísi ákvarðanir hér og þar. Ég hafði alla vega þrælgaman af bókinni og mæli hiklaust með henni. 

 

Stjörnur: ****

5 stjörnur: Verður ekki betra en þetta.

4 stjörnur: Frábær bók - alls ekki láta þessa framhjá þér fara.

3 stjörnur: Góð bók - vel tímans virði.

2 stjörnur: Allt í lagi - ágætis afþreying ef þú hefur ekkert betra að gera.

1 stjarna: Frekar slöpp - mér leiddist við að lesa þessa bók.

Engin stjarna: Versta sem ég hef lesið. 

Bók: Kristín Lafranzdóttir eftir Sigrid Undset.

Bók:  Kristín Lafranzdóttir (Kristin Lafransdatter).

Höfundur: Sigrid Undset (Noregur, sjá mynd til vinstri).

Þýð: Helgi Hjörvar og Arnheiður Sigurðardóttir.

Kom fyrst út: 1920-1922.

1227 bls.

 

Loksins hef ég lokið við að lesa þriggja bindi stórvirki norsku skáldkonunnar Sigrid Undset (1882-1949) um Kristínu Lafranzdóttur. Rétt er að taka fram að þó ég muni hér að neðan fjalla um hvert bindi fyrir sig, þá fannst mér engu að síður nauðsynlegt að taka þær saman í eina færslu, svo nátengdar eru bækurnar í þessum magnaða þríleik. Sigrid Undset var stórmerkileg kona. Eftir að faðir hennar, ágætlega stæður fræðimaður, lést þegar hún var einungis 11 ára að aldri þurfti hún sem elst þriggja systkina að hjálpa móður sinni við uppeldið og að framfleyta heimilinu. 16 ára gömul fékk hún ritarastarf hjá þýsku stórfyrirtæki í Kristjaníu (nú Osló) og það dugði henni til að aðstoða móður sína og systkini næstu 10 árin, þó að hún hefði óbeit á starfinu sjálfu. Þá fór rithöfundarferill hennar á flug. Undset hafði einsett sér að skrifa sögulega skáldsögu og í raun þegar gert það og reynt að fá birt, en handritinu var hafnað af útgefanda með þeim frægu orðum að hún ætti hún ætti ekki að reyna að skrifa sögulega skáldsögu því það gæti hún ekki, heldur ætti hún að skrifa eitthvað nútímalegra. En hún gafst þó ekki upp og árið 1907 kom út hennar fyrsta bók, Fru Marta Oulie. Það er var hins vegar ekki fyrr en með þríleiknum um Kristínu Lafranzdóttur í kringum 1920 sem Undset virkilega vakti athygli og tryggði sér sess á meðal mestu rithöfunda 20. aldar. Þar var komin hin stóra sögulega skáldsaga sem hana hafði dreymt um að skrifa. Faðir Undset hafði lesið fyrir hana Íslendingasögurnar og norræn fræði og hún varð fyrir miklum áhrifum af þeim frásagnarstíl sem þar birtist og fylgdi honum að miklu leyti í verkum sínum. Í kjölfarið, á árunum 1925-1927, fylgdi svo önnur söguleg skáldaga, tvíleikurinn um Olav Audunssøn sem einnig naut mikilla vinsælda. Það var því ekki að ósekju að Sigrid Undset hlaut Bókmenntaverðlaun Nóbels árið 1928. Verðlaunaféð gaf hún til góðgerðarmála. Eins og áður segir eru bækurnar um Kristínu þrjár, Kransinn, Húsfrúin og Krossinn. Mun ég nú fjalla um hverja þeirra fyrir sig. Rétt er að taka það fram að þar sem bækurnar eru beint framhald hver af annarri er óumflýjanlegt að ljóstra að nokkru upp um söguþráðinn.     

 

Bók:  Kransinn (Kransen).

Höfundur: Sigrid Undset (Noregur).

Þýð: Helgi Hjörvar og Arnheiður Sigurðardóttir.

Kom fyrst út: 1920.

306 bls.

 

Bækurnar um Kristínu fjalla um ævi og raunir Kristínar Lafranzdóttur, norskrar höfðingjadóttur, frá æsku hennar í upphafi 14. aldar til æviloka um 50 árum síðar. Kristín er aðeins barn að aldri er við komum til leiks, björt og fögur og hvers manns hugljúfi sem elst upp við ástríki foreldra sinna, þeirra Lafranz Björgúlfssonar og Ragnfríðar Ívardóttur að ættarsetrinu Jörundargörðum. Faðir hennar er stórbóndi þar í héraði og vel liðinn bæði af fátækum og ríkum, enda þekktur fyrir að gera vel við báða. Auk þess er hann vel hæfur til allra verka og trúfastur mjög.

 

Ung að árum er Kristín föstnuð ungum höfðingjasyni úr nágrannahéraði, Símoni Darra Andréssyni, sem henni líst svo sem ágætlega á. Áður en til brúðkaupsins kemur er þó ákveðið að hún eyði ári í nunnuklaustri einu í Osló. Þar kynnist hún hins vegar örlagavaldi lífs síns, Erlendi Nikulássyni, þrítugum höfðingjasyni, kvennabósa og spjátrungi sem fallið hefur í ónáð bæði konungs og kirkju fyrir að hafa getið börn með giftri konu. Óþarft er að taka fram að þau fella hugi saman. 

 

Þrátt fyrir að Erlendur sé náskyldur konungi og af miklum ættum getur Lafranz ekki sætt sig við að gefa dóttur sína manni með slíkt orðspor auk þess sem Kristín leiðir mikla skömm yfir fjölskyldu sína alla, og þá sér í lagi föður, með því að rjúfa heitið við Símon. Kristín reynist þó þrjóskari en faðir hennar þegar frá líður og fær að lokum að eiga Erlend. Þessi fyrsta bók fjallar þannig fyrst og fremst um syndina og uppreisn, brot gegn bæði hinu andlega og veraldlega. Samband hinar uppreisnargjörnu ungu stúlku við foreldra sína, sem er þungt í brjósti, bíður hins varanlegan skaða. Þetta er sísta bókin af þeim öllum, en hún er samt góð og fær ***1/2. 

 

Bók:  Húsfrúin (Husfrue).

Höfundur: Sigrid Undset (Noregur).

Þýð: Helgi Hjörvar og Arnheiður Sigurðardóttir.

Kom fyrst út: 1921.

447 bls.

 

Kristín flytur að Húsabæ, ættaróðali Erlends, ásamt eiginmanninum og tekur þar við bústjórn. Hún kemst brátt að raun um að þar á bæ þarf að taka til hendinni enda hefur Erlendur lítið sinnt hjúum sínum og eigum. Þrátt fyrir nokkurt mótlæti þá vinnur Kristín þó fljótlega hug og hjörtur sveitunga, sinna og þá ekki síst Úlfs Halldórssonar, frænda og ráðsmanni Erlends. Barnauppeldi tekur einnig sinn toll en þau Erlendur eignuðustu hvorki fleiri né færri en átta syni þegar upp var staðið.

 

En líf Kristínar er þó engin dans á rósum, og innan skamms virðist hún fara að sjá nokkuð eftir ráðahagnum, því að þó að hún elski Erlend, og hann hana, þá eiga þau illa skap saman - sér í lagi finnst henni að maður hennar sé hirðulaus um eigur sínar og fjölskyldu. Erlendur hins vegar unir vel í einfeldni sinni, enda hefur hagur hans vænkast nokkuð. Hann vinnur aftur trúnað aðalsins og kemst í hóp valdamestu manna landsins. Það skipast þó snöggt veður í lofti. Hann verður uppvís að landráðum er upp kemst um tilraun hans til að steypa konungi af stóli og er dæmdur frá æru og eignum og fær aðeins að halda lífi vegna fyrirbæna góðra manna.

 

Hérna fáum við fyrst fyrir alvöru að sjá úr hverju Kristín er gerð. Hún er ekki aðeins uppreisnargjörn dekurdrós heldur dugmikil bústýra og ráðvönd kona. Sveimhuginn maðurinn hennar, sem unir sér best við veiðar og vopnaburð, veldur henni þó stöðugum áhyggjum og hún er sífellt minnt á hvernig ástir þeirra komu til. Hún er þó trú honum á alla vegu og leggur allt í sölurnar til að bjarga honum undan öxinni er hann er tekinn höndum, ásamt Símoni Darra, fyrrum heitmanni hennar, sem nú er giftur Hrafnborgu yngri systur Kristínar. Stjörnur: ***1/2

 

 

Bók:  Krossinn (Korset).

Höfundur: Sigrid Undset (Noregur).

Þýð: Helgi Hjörvar.

Kom fyrst út: 1922.

474 bls.

 

 

Erlendur og Kristín eru flutt að Jörundargörðum, sem Kristín erfði eftir foreldra sína, ásamt öllum sonum sínum sem nú fara hver af öðrum að komast til manns. Samlífi þeirra hjóna gengur verr en nokkru sinni fyrr og eru vandamálin hin sömu og áður, Kristínu finnst Erlendur latur og kærulaus og nú er hún hrædd um að hann dragi syni þeirra með sér niður í sama svað. Ekki bætir úr skák að sveitungar þeirra eru ekki búnir að gleyma þeirri skömm sem þau leiddu yfir föður Kristínar á sínum tíma, en hann var elskaður og dáður af öllum.

 

Þessi þriðja bók fjallar ekki síst um syni Kristína og Erlends og samband hennar við þá. Þeir eru fríðir allir en afar misjafnir í skapi. Óttast hún afar mikið um framtíð þeirra og hvaða glapstigu þeir kunni að rata. Móðurhlutverkið er orðið hennar aðalhlutverk. Líf hennar snýst nú um að hugsa um og sjá fyrir sonum sínum sem valda henni stöðugum áhyggjum. Við fáum svo, eðli málsins samkvæmt þar sem þetta er lífsaga konunnar, að fylgjast með hvernig synirnir komast á legg og hvernig þau Erlendur og Kristín ljúka sínu ævikvöldi. Ég held að þetta sé besta bókin af þeim þremur og gef henni ****. 

 

Þríleikurinn um Kristínu Lafranzdóttur er algjört stórvirki. Í fyrsta lagi er ótrúlegt að hægt sé að skrifa sögu sem gerist snemma á 14. öld með svo nákvæmum lýsingum á lifnaðarháttum, húsbúnaði og klæðaburði manna. Þar nýtir Undset þekkingu sína á fornum háttum út í ystu æsar. Frásagnarmátinn er afar skemmtilegur einnig, en eins og ég gat áður, þá var höfundurinn mikill aðdáandi Íslendingasagnanna og undir áhrifum frá þeim. Fyrir minn persónulega smekk er þó, eins og oft áður, helst til mikið um náttúrulýsingar og persónulýsingar - einhvern veginn hef ég aldrei eirð í mér til að lesa mikið af slíku.

Kristín er eftirminnileg kvenhetja. Hún er ung, þrjósk og dekruð í upphafi og bindur tráss sinn við mann sem hún hatar margt við en elskar þó takmarkalaust. Börn sín og heimilisfólk annast hún af takmarkalausri ástúð. Á einhvern hátt lifir hjónabandið þannig af uppreisn og svik, framhjáhald, upphefð og niðurlæginu, ríkidæmi og fátækt. Lífið fer ekki sérlega vel með Kristínu og leggur á hana margar þrautir en hún brotnar ekki þó hún svigni oft. Þetta algjört stórvirki! Stjörnugjöfin að neðan miðast við verkið í heild sinni.

Stjörnur: *****

5 stjörnur: Verður ekki betra en þetta.

4 stjörnur: Frábær bók - alls ekki láta þessa framhjá þér fara.

3 stjörnur: Góð bók - vel tímans virði.

2 stjörnur: Allt í lagi - ágætis afþreying ef þú hefur ekkert betra að gera.

1 stjarna: Frekar slöpp - mér leiddist við að lesa þessa bók.

Engin stjarna: Versta sem ég hef lesið. 

Bók: Leyndardómar eftir Knut Hamsun.

Bók:  Leyndardómar (Mysterier).

Höfundur: Knut Hamsun (Noregur).

Þýð: Úlfur Hjörvar.

Kom fyrst út: 1892.

236 bls.

 

Ég hef áður fjallað um Knut Hamsun (1859-1952) og ævi hans hérna og hérna og vísast þangað til umfjöllunar um höfundinn sjálfan. Leyndardómar var á meðal fyrstu skáldsagna Hamsun og þrátt fyrir að hún hafi ruglað ýmsa í ríminu í upphafi og fengið dræmar undurtektir er hún í dag talin á meðan helstu meistaraverka skáldsins.

 

Hvað gerist þegar stórundarlegur og framandi maður, í skærgulum jakkafötum með ekkert meðferðis nema tvær litlar ferðatöskur, loðfeld og fiðlukassa fullan af óhreinum þvotti, stígur á bryggju í litlu, friðsælu, norsku sjávarþorpi án alls sýnilegs erindis? Ætla má að þá sé ýmislegt undarlegt í aðsigi, eins og upphafsorð Leyndardóma gefa til kynna:

 

Um mitt sumar í fyrra varð norskt sjávarpláss vettvangur næsta óvanalegra atburða. Þar var skyndilega kominn ókunnur maður, Nagel nokkur, eftirminnilegur og sérstæður loddari sem tók upp á mörgu skringilegu og hvarf aftur jafn skyndilega og hann hafði birst.

 

Þannig kemur Nagel upp úr þurru inn í líf þess fólks sem í þorpinu býr og hefur unað vel ið sinn hag fram til þessa í rósemd og áhyggjuleysi. Þorpsbúar eru ekkert of hrifnir af Nagel og uppátækjum hans til að byrja með en hann vinnur þó á og kemst í kunningsskap við helsta mektarfólk þorpsins. Ræður þar  mestu um að hann er greindur, vel máli farinn, kann margar sögur og segir skemmtilega frá. Og aðdráttarafl hins dularfulla og framandi spillir ekki fyrir enda eru þorpsbúar óneitanlega afar forvitnir um þennan furðulega mann sem kom inn í líf þess með fullar hendur fjár og reynir að forðast persónulegar spurningar eins og heitan eldinn.

 

En það er ekki aðeins hið ytra fas og framkoma sem kemur fólkinu spánskt fyrir sjónir heldur skoðanir mannsins og þau gildi sem hann heldur fram. Hann er ósammála öllum og á skjön við allt. Hann er aldrei sammála, hvorki um hver séu helstu stórmenni samtímans, ef einhver þá yfir höfuð, né heldur tekur hann undir viðtekin pólitísk viðhorf. Ég stuttu máli þá hafnar hann öllu sem fólkið hafði áður talið gott og gilt. Eða eins og Nagel færir það sjálfur í orð þá er hann stundum gjarn á að andmæla (myndin til hliðar sýnir Knut Hamsun um svipað leyti og Leyndarómar koma út).

 

Á meðal þeirra sem Nagel kynnist hvað best í þorpinu eru undirmálsmaður er kallaður er Mínútan og er gjarnan hafður að háði og spotti, og prestdóttirin unga og ægifagra fröken Dagný Kielland. Hegðun hans eftir að hann kynnist Dagnýju verður nánast óskiljanleg. Hann verður heltekinn af henni, eltir hana og áreitir þó svo að hún kunni því ekki allilla, að minnsta kosti ekki til að byrja með. Hið undarlega er hins vegar að í hvert skipti sem honum verður eitthvað ágengt eða vex í áliti hennar þá gerir hann lítið úr sér og afrekum sínum, kallar sjálfan sig loddara og lýgur jafnvel sökum upp á sjálfan sig. Eða eins og Dagný kemst að orði, eftir að hún kemst að því að Nagel vill ekki viðurkenna að hafa hjálpað Mínútunni úr klípu:

 

Nei, þér eruð sá ósvífnasti maður sem ég hef vitað! Hugsa sér, að lýsa, með alvörusvip hverri óhæfunni á fætur annarri verri til þess eins að spilla fyrir sjálfum sér! En yður verður ekki kápan úr því klæðinu! Ég hef aldrei heyrt annað eins! Hvaða vissu höfðuð þér fyrir því að ég mundi nokkurn tíma fá að vita hvernig þessu væri háttað? Segið mér það! Nei, segið annars ekki neitt, þér munduð bara skrökva aftur. Svei attan hvað þetta er ljótt af yður hahahahaha. En heyrið mig, þegar þér nú reiknið út að svona eða svona muni þetta fara og skipuleggið það allt og náið því sem þér viljið, hvers vegna eyðileggið þér þá allt eftir á með því að játa - eins og þér kallið það - pretti yðar? Þér gerðuð líka eitthvað svipað í gærkvöldi. Ég botna ekki í yður. Og hvers vegna reiknið þér þetta allt út en gerið þó ekki ráð fyrir að þér muni sjálfir afhjúpa blekkingar yðar? 

 

Knúinn áfram af einhverju sem kalla má sjálfshatur eða sjálfseyðingarkvöld snýr Nagel þannig bæjarbúum öllum í kringum sig, ráðgast með þá og rífst svo að þeim finnst hann snúa veröld sinni á hvolf. Þannig gerir sér upp þær skoðanir sem honum hentar hverju sinni, hagar seglum eftir vindi, þangað til að þeir, eða í það minnsta Dagný, fær nóg:

 

Ég skil yður ekki. Stundum þegar ég heyri yður tala spyr ég sjálfa mig hvort þér hafið fulla skynsemi. Fyrirgefið að ég segi þetta! Ég verð æ órólegri í hvert sinn, dálítið æstari meira að segja, þér ruglið hugmyndir mínar um allt, gildir einu hvað þér talið um, hafið endaskipti á öllu fyrir mér. Hvernig má þetta vera? Ég hef ekki hitt neinn sem hefur verið jafnandsnúinn öllu sem mér finnst. Segið mér nú: hvað meinið þér eiginlega mikið af því sem þér segið: Hver er yðar hjartans meining?

 

Nagel þessi er sannarlega kynlegur kvistur og einstakt furðuverk í þeim bókum sem ég hef lesið. Eina stundina virðist hann ekki ráða við hugsanir sínar, aðra ræðir hann rólega og á yfirvegaðan hátt um heimsbókmenntirnar og áður en maður veit af er hann sokkinn niður í þunglyndi og veltir fyrir sér hinni stærstu spurningu: Hver er tilgangur lífsins? Birtingarmynd þessa er ekki einungis myndin sem dregin er upp af Nagel sjálfum heldur jafnframt viðbrögð samferðarfólks hans við uppátækjunum. Því svo sannarlega er bæjarfélagið allt á öðrum endanum og upptekinn af Nagel þangað til hann hverfur úr lífi þess jafnsnögglega og hann ruddist inn í það.

 

Stjörnur: *****

5 stjörnur: Verður ekki betra en þetta.

4 stjörnur: Frábær bók - alls ekki láta þessa framhjá þér fara.

3 stjörnur: Góð bók - vel tímans virði.

2 stjörnur: Allt í lagi - ágætis afþreying ef þú hefur ekkert betra að gera.

1 stjarna: Frekar slöpp - mér leiddist við að lesa þessa bók.

Engin stjarna: Versta sem ég hef lesið. 

Bók: Ofurnæfur eftir Erlend Loe.

Bók: Ofurnæfur (Naiv. Super).

Höfundur: Erlend Loe (Noregur).

Þýð: Þórarinn Eldjárn.

Kom fyrst út: 1996.

237 bls.

 

Erlend Loe (f. 1969) er norskur rithöfundur sem aflaði sér gríðarlegra vinsælda í heimalandi sínu með útgáfu þessarar annarrar skáldsögu sinnar, sem nú hefur verið þýdd á a.m.k. 20 tungumál. Loe þykir hafa nokkuð sérstakan stíl þar sem háð, kaldhæðni og ýkjur eru ráðandi og viðfangsefnið eru yfirleitt frekar einfaldlegar, allt að því barnalegar persónur. Hefur þessi stíll verið kallaður naivismi og birtist hann víða í verkum hans. Erlend Loe hefur gert ýmislegt fleira heldur en að skrifa skáldsögur svo sem að skrifa barnabækur og þýða erlendar bækur á norsku, auk þess sem hann reyndi á yngri árum fyrir sér sem leikari. Ofurnæfur er frægasta verk Loe (sjá mynd að neðan) hingað en af öðrum verkum hans má nefna skáldsöguna L (1999) og barnabækurnar um Kurt. Að lokum má geta þess að samkvæmt kápu bókarinnar hefur Ofurnæfur verið líkt 101 Reykjavík eftir Hallgrím Helgason og Bjargvættinn í grasinu eftir J.D. Salinger.

 

Ofurnæfur fjallar um 25 ára gamlan háskólamenntaðan mann í tilvistarkreppu. Á 25 ára afmælisdaginn sinn uppgötvar hann að hann finnur lítinn eða engan tilgang í lífinu, hefur misst alla fótfestu og veit ekki hvert skal halda í ört minnkandi heimi og þjóðfélagi sem þeysist áfram hraðar en auga á festir. Á vissan hátt finnst honum eins og hann eigi að afreka eitthvað stórfenglegt en að sama skapi veit hann ekki ennþá hvað hann á gera þegar hann verður stór.

 

Ungi maðurinn ákveður því að byrjar alveg upp á nýtt. Hann selur eða gefur flest allar eigur sínar og einangrar sig í íbúð vel stæðs bróður síns, sem hann hefur fengið lánaða á meðan bróðirinn dvelst í einhvers konar viðskiptaerindum í Bandaríkjunum. Þar reynir ungi maður að hugsa líf sitt um á nýtt, fá einhvern botn í tilveruna og reynir að finna tilgang með lífi sínu. Til þess að skipuleggja hugsanir sínar gerir hann lista yfir hvað eina sem honum dettur í hug:

 

Í gær skrifaði ég lista yfir það sem ég á og það sem mig vantar:

Þetta er það sem ég á:

-Gott hjól

-Góður vinur

-Bróðir (í Afríku?)

-Foreldrar

-Afi og amma

-Stærðar námslán

-BA-próf

-Myndavél

-Eitthvað af peningum (að láni)

-Næstum nýir hlaupaskór

 

Þetta er það sem mig vantar:

-Áform

-Eldmóður

-Kærasta

-Sú tilfinning að allt hangi saman og allt fari vel að lokum

-Glaðbeitt framkoma

-Úr

 

Þegar ég hef litið á listann í dag hef ég tekið eftir því að það sem ég á er fleira en það sem mig vantar. Ég á ellefu atriði. Mig vantar sex atriði. Það ætti að geta verið tilefni til bjartsýni.

 

Til þess að dreifa huganum á meðan hann kljáir við hugsanir sínar kaupir ungi maðurinn sér bolta. Og síðar meir slagbretti. Allan liðlangan daginn situr hann svo og kastar boltanum í vegg og hamrar á slagbrettið, á milli þess sem hann spjallar við nýja vin sinn, leikskóladrenginn Børre og les eðlisfræðibók um tímann og rúmið. Þangað til að bróðir hans býður honum til New York þar sem hlutirnir fara aðeins að skýrast.

 

Eins og umfjöllunin hérna að ofan ætti að gefa kynna er Ofurnæfur saga um tilvistarkreppu ungs manns, jafnvel heillar kynslóðar, í heimi þar sem allt gerist á ógnarhraða, kröfurnar er miklar og ekkert er eins fast í hendi og áður. Höfundinum tekst ágætlega til en ég varð þó ekki jafnhrifinn af bókinni og gagnrýnendur víða um veröld. Mér fannst bókin dálítið leiðigjörn til lengdar þó svo að vissulega sé afar lipra spretti víða að finna og að stíll höfundarins sér bráðskemmtilegur. Allt að því kæruleysislegt yfirbragð bókarinnar spillir ekki fyrir. Ég myndi alveg mæla með Ofurnæfur sem prýðisgóðri lesningu, enda geta eflaust margir, sérstaklega ungt fólk, samsamað sig á margan hátt með aðalpersónunni.

Stjörnur: **1/2

5 stjörnur: Verður ekki betra en þetta.

4 stjörnur: Frábær bók - alls ekki láta þessa framhjá þér fara.

3 stjörnur: Góð bók - vel tímans virði.

2 stjörnur: Allt í lagi - ágætis afþreying ef þú hefur ekkert betra að gera.

1 stjarna: Frekar slöpp - mér leiddist við að lesa þessa bók.

Engin stjarna: Versta sem ég hef lesið. 

Bók: Worse skipstjóri eftir Alexander L. Kielland.

Bók: Worse skipstjóri (Skipper Worse).

Höfundur: Alexander L. Kielland (Noregur).

Þýð: Sigurður Einarsson.

Kom fyrst út: 1882.

240 bls.

 

Alexander L. Kielland (1849-1906) er jafnan talinn meðal hinna "fjögurra stóru" 19. aldar rithöfunda Noregs ásamt þeim Bjørnstjerne Bjørnson, Henrik Ibsen og Jonas Lie. Hann var kominn af miklum kaupmannsættum í nágrenni Stavangurs í Noregi og ólst upp í nokkru ríkidæmi í ljóma verslunarhús forfeðra sinna áður en hann fetaði menntaveginn og lauk prófi í lögfræði 1871. Skömmu síðar keypti hann og rak tíkulsteinaverksmiðju í Stavangri en þó var ljóst að hugur hans hneig til skáldskapar og heimspeki. Hann ferðaðist til Parísar árið 1878 og sótti þar innblástur til Bjørnson og George Brandes - og í kjölfarið gaf út sína fyrstu bók Noveller árið 1879. Allt fram til ársins 1891skrifaði hann svo og gaf út fjölmörg verk, skáldsögur, smásögur, ljóð og leikrit. Eftir það hætti lét hann nánast alveg af ritstörfumog sinnti ýmsum embættisverkum. Meðal annars var hann borgarstjóri Stavangurs 1893-1902 og síðar amtmaður til dauðadags árið 1906. Eins og áður segir var Kielland gefinn fyrir heimspeki og sökkti sér m.a. niður í verk danska heimspekingsins Sørens Kierkegaard og varð þar sérstaklega fyrir áhrifum af gagnrýni Kierkegaard á stirðleika og kreddufestu norsku þjóðkirkjunnar og ber Worse skipstjóri þess merki. Að sama skapi er þar einnig fjallað nokkuð um kenningar Hans Nielsen Hauge sem var norskur trúarvakningarmaður og sem á margan hátt dreif þjóð sína áfram andlegri vakningu þó svo að hann sætti ofsóknum af hendi kirkjunnar og áhangendur hans væri álitnir villutrúarmenn. Kielland kemur auga á og lýsir vel kostum og göllum stefnu Hauge. Eins og áður kom fram skrifaði Kielland (sjá mynd að neðan) mikið en frægustu verk hans eru tvímælalaust Worse skipstjóri og Garman & Worse (1880), sem ég mun vonandi fjalla um síðar.

 

Sögusvið bókarinnar er Stavangur í Noregi einhvern tíma í kringum miðja 19. öld. Hún hefst á heimkomu Jakobs Worse skipstjóra á Ættarvoninni, frá Rio de Janeiro þangað sem áhöfnin fór mikla frægðarför. Skipverjum er tekið sem sönnum hetjum en hinn aldraði (ca. um sextugt) skipstjóri fer fljótlega að finna til mikils eirðarleysis í bænum. Hann hefur náð að draga saman nokkurn auð um ævina og gengur í félag við vin sinn Morten W. Garman kaupmann en þó einkum til þess að bjarga verslunarhúsi vinar síns frá gjaldþroti.

 

Áhangendur Hauge eru orðnir nokkuð áberandi í bænum, þó svo að þeir séu litnir hornauga af öðrum bæjarbúum sem hlæja að þeim í laumi. Haugesinnarnir eru strangtrúaðir meinlætamenn sem standa utan við ríkiskirkjuna og hafa jafnvel sótt ofsóknum af þeirra hálfu. Maddama Torvestad heitir aðaldriffjöðurin meðal Haugesinnanna, en hún leigir bakhús skipstjórans ásamt dætrum sínum tveimur, þeim Söru og Henriettu, jafnframt sem hún hýsir þar ýmsa trúbræður sína. Hún reynir mikið að fá skipstjórann til að mæta á samkomur trúfélagsins og tekst það um síðir, og jafnvel með svo glæstum árangri að hann verður ástfanginn af Söru, eldri dótturinni ,sem rækir trú sína af mikilli alúð. Til að auka völd sín og áhrif giftir maddaman dóttur sína skipstjóranum - og þykist góð að hafa snúið jafnmiklum saurlífissegg og Worse skipstjóra til hins betri vegar. Ekki verður henni þó kápan úr því klæðinu því dóttirin snýr jafnharðan baki við móður sinni sem gerði henni þann grikk að láta hana giftast skrögginum, en Sara var ástfanginn af hinum unga og efnilega predikara Hans Nielsen Fennefoss, en að honum er sjálfur Hauge fyrirmyndin. 

 

Sagan þannig frá gömlum skipstjóra, drykkjurúti og syndasel, sem eins og upp úr þurru hefur gengið í hjónaband með strangtrúaðri ákveðinni konu sem er miklu yngri en hann sjálfur. Biturleiki Söru kemur glögglega í ljós þegar Worse kemur eitt sinn fullur heim eftir að eitt deginum með Randúlfi vini sínum:

 

Gott kvöld, hóf hann máls, kampakátur og kotroskinn, situr ekki litla frúin ennþá uppi! Komdu, við skulum fara að hátta, - Sara litla.

  Hún hélt áfram að lesa, án þess að líta upp. Worse lagði hattinn frá sér og skjögraði ofurlítið, þegar hann gekk yfir gólfið.

  Þú mátt trúa því, að við höfum átt skemmtilegan dag, Sara!

  Allir þrír?

  Þrír? - spurði Worse og nam snögglega staðar - það voru aðeins Randúlfur og ég.

  Þú lýgur! Þið voruð þrír! svaraði Sara rólega.

  Nú komst Worse að þeirri óheillavænlegu niðurstöðu, að hún hlyti að vera að gera að gamni sínu. Hann gekk til hennar með brosglampa í rökum augunum til þess að taka utan um hálsinn á henni og mælti:

  Ha, ha! Sjáum til elskan, svo þú veist betur um þetta en ég sjálfur! Hvar hefur þú gengið í skóla, þar sem þú varðst svo hyggin? Hver var sá þriðji, - ha?

  Djöfullinn, svaraði Sara og leit snögglega upp sínum dökku augum. Hinn illi Satan sat mitt á milli ykkar.

  Worse skipstjóri hrökk aftur á bak.

  Þú mátt trúa því, að hann hefur átt skemmtilegasta daginn af ykkur öllum. Það hefur verið unaðslegt fyrir hann, þegar bölvið og formælingarnar streymdu af vörum ykkar, og saurugt hjalið og klámið vall út yfir barma af viðurstyggð hjartna ykkar. Sástu ekki bognar klær hans þegar hann setti glasið fyrir þig, til þess að þú skyldi verða ölvaður af víni saurugleika hans? Heyrðuð þið ekki, hvernig hann hló, á meðan þið sátuð og veltuð ykkur upp úr viðurstyggð synda ykkar til þess að verða sem fyrst fullþroska fyrir kvöld og brennisteinsloga helvítis?

 

Að sama skapi lýsir bókin lífinu og tíðarandanum í litlu norsku sjávarþorpi um miðja 19. öld, þar sem fólkið dregur fram lífið af sjónum og hefur lítið eitt til að stytta sér stundirnar við þess á milli. Persónurnar  og lífsbarráttan standa manni ljóslifandi fyrir sjónum. Trúarlegar vangaveltur eru augljóslega einnig áberandi og í bókinni er Kielland ófeiminn við að sýna fram á hvaða afleiðingar blint trúarofstæki getur haft í för með sér þó svo að hann dragi einnig vel fram það góða í kenningum Hauge, framtaksemi, siðgæði og dyggðugt líferni.

Stjörnur: ***

5 stjörnur: Verður ekki betra en þetta.

4 stjörnur: Frábær bók - alls ekki láta þessa framhjá þér fara.

3 stjörnur: Góð bók - vel tímans virði.

2 stjörnur: Allt í lagi - ágætis afþreying ef þú hefur ekkert betra að gera.

1 stjarna: Frekar slöpp - mér leiddist við að lesa þessa bók.

Engin stjarna: Versta sem ég hef lesið. 

Bók: Maðurinn á svölunum eftir Maj Sjöwall og Per Wahlöö

Bók: Maðurinn á svölunum (Mannen på balkongen).

Höfundur: Maj Sjöwall og Per Wahlöö (Svíþjóð).

Þýð: Þráinn Bertelsson.

Kom fyrst út: 1967.

214 bls.

 

Maj Sjöwall (f. 1935) og Per Wahlöö (1926-1975) voru sænsk hjón sem skrifuðu saman geysivinsælar spennusögur á árunum 1965-1975, eða þangað til Wahlöö lést úr krabbameini. Bækur þeirra um rannsóknarlögreglumanninn Martin Beck og félaga hans í Stokkhólmslögreglunni urðu alls 10 talsins og rokseldust um gjörvalla Svíþjóð og telja margir að bækur þeirra séu hinar einu sönnu norrænu glæpasögur, sem síðari tíma krimmar blikni í samanburði við. Þau voru blaðamenn að upplagi og nýttu sér reynslu sína úr því starfi til að skrifa sögurnar saman eftir að börnin voru farinn í háttinn. Söguþráðinn ófu þau saman, en skiptu svo köflunum á milli sín. Allar bækurnar 10 hafa sömu aðalpersónur, þ.e. Martin Beck og nokkra félaga hans, sem allir eru raunar hálfgerðar glæpasagna-steríótýpur (hafa verður í huga að þau voru þó á undan öðrum að nota þær), það er að segja hálfþunglyndir lögreglumenn sem sumir eiga í vandræðum heima fyrir, aðrir eru fantar sem eru til í að sveigja lögin o.s.frv. Það sem hins vegar greinir þær frá öðrum glæpasagnapersónur er að þær þróast eftir því sem tíminn líður, fá stöðuhækkun, skilja, eignast börn og lifa lífinu almennt.. Dálítið eins og við höfum séð hjá Arnaldi Indriðasyni í seinni tíð. Maðurinn á svölunum er þriðja í röðinni af bókum þeirra Sjöwall og Wahlöö (sjá mynd til hliðar), en af öðrum má nefna Den skrattande polisen (1971) og Terroristerna (1975). Allar bækur þeirra hafa verið kvikmyndaðar í það minnsta einu sinni. Nokkrar bókanna hafa verið þýddar á íslensku.

 

Söguþráður bókarinnar er næsta einfaldur. Stokkhólmslögreglan eltist við dularfullan glæpamann sem ræðst á varnarlausa einstaklinga í skemmtigörðum borgarinnar og rænir þau. Öll eiga fórnarlömbin það sameiginlegt geta ekki borið hönd fyrir höfuð sér svo sem ellilífeyrisþegar. Lögreglan stendur upp ráðþrota enda virðist ránsmaðurinn ekki gera nein mistök sem leitt geti til handtöku hans.

 

Ekki bætir svo úr skák þegar lík barnungra stúlkna sem svívirt hafa verið kynferðislega fara að finnast í  þessum sömu skemmtigörðum. Fátt bendir til þess að um sama glæpamanninn sé að ræða og raunar fær lögreglan fljótlega staðfestingu á því en öðlast um leið rökstuddan grun um að ránsmaðurinn hafi séð kynferðisglæpamanninn og geti borið kennsl á hann. Þá er komin upp dálítið einkennileg staða, því að einhvern veginn þarf að finna ránsmanninn og fá hann til að tala.

Það er á margan hátt dálítið erfitt að leggja dóm á þessa bók, nú þegar 40 árum eftir útgáfu hennar er skollin á flóðalda norrænna glæpsagna sem e.t.v. sækja margar sitthvað til bóka þeirra Sjöwall og Wahlöö. Það sem er gott við Manninn á svölunum er persónusköpunin en á hinn bóginn þá hélt hún athygli minni ekki mjög vel. Ástæða þess er fyrst og fremst sú að lögreglan kemst ekkert áfram, leysir engin vandamál - ræður engar gátur. Málið hreinlega leysist fyrir tilviljun, og ekki eina heldur þrjár! Lögreglan leggur þar afar lítið af mörkum. Með öðrum orðum þá finnst mér eins og um ódýran endi á fléttunni sé að ræða. Tilviljanir. Of margar. Og það er ekkert óvænt.

Stjörnur: **

5 stjörnur: Verður ekki betra en þetta.

4 stjörnur: Frábær bók - alls ekki láta þessa framhjá þér fara.

3 stjörnur: Góð bók - vel tímans virði.

2 stjörnur: Allt í lagi - ágætis afþreying ef þú hefur ekkert betra að gera.

1 stjarna: Frekar slöpp - mér leiddist við að lesa þessa bók.

Engin stjarna: Versta sem ég hef lesið. 

Líflæknirinn eftir Per Olov Enquist.

Bók: Líflæknirinn (Livläkerens besök).

Höfundur: Per Olov Enquist (Svíþjóð).

Þýð: Halla Kjartansdóttir.

Kom fyrst út: 1999.

314 bls.

 

Per Olov Enquist (f. 1934) er einn þekktasti rithöfundur Svía nú á dögum og sá þeirra sem hefur notið hvað mestrar velgengni á erlendri grundu. Enquist er með gráðu í bókmenntasögu frá Uppsalaháskóla og í því ljósi þarf ef til vill ekki að koma á óvart að hann skrifar mikið af sögulegum skáldsögum, er raunar þekktastur fyrir þær. Efnistök þeirra eru afar fjölbreytt en yfirleitt er sögusviðið þó Skandinavía og næsta nágrenni. Bókum hans hefur mörgum verið lýst sem skáldsögum í heimildarmyndastíl (documentary novels) þar sem leitast er við að sýna hlutina eins og þeir eru á gagnrýnin hátt. Enquist hefur þó gert fleira en að skrifa skáldsögur, en hann er einnig þekktur leikrita- og smásagnahöfundur auk þess sem hann skrifaði handritið að kvikmyndinni Hamsun sem kom út árið 1996. Líflæknirinn er tvímælalaust ein af þekktari bókum Enquist og líklega sú sem aflaði honum hvað mestra vinsælda utan Svíþjóðar, en meðal annarra frægra verka hans má nefna Magnetisören femte vinter (1964), Legionärerna (1968) sem hann hlaut Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs fyrir árið 1969, Kapten Nemos biliotek (1991, ísl: Bókasafn Nemos skipstjóra) og Boken om Blanche og Marie (2004). Til gamans má svo að lokum geta þess að á sínum yngri árum var Enquist einn af fremstu hástökkvurum Svíþjóðar og átti þar hvorki meira né minna en 1,97 m sem besta árangur.

 

Líflæknirinn gerist við hirð hins geðtruflaða unglings Kristján XII Danakonungs á árunum 1768-1772, eða á Struensee-tímanum svonefnda. Kristján XII varð konungur Danmerkur árið 1966 við dauða föður síns og hófust við það miklir umbrotatímar í danska stjórnkerfinu, enda var drengurinn ekki heill á sál og varla á líkama. Raunar benti þó ýmislegt til að hann hefði verið ágætlega gefin og jafnvel greindur, en að strangt og úrelt uppeldi hefði eyðilagt hann og bælt niður allan sjálfstæðan vilja. Í dag er morgunljóst að markmið þessa uppeldis var leynt og ljóst það að drengurinn yrði auðbeygður undir vilja helstu ráðgjafa sinna og hirðarinnar er hann settist á konungsstól. 

 

Árið 1768 var þýskur upplýsingamaður að nafni Johann Friedrich Struensee ráðinn líflæknir konungs og náði hann á ótrúlega skömmum tíma að vinna hylli og trúnað hans sem og hinnar kornungu drottningar, Karólínu Matthildar systur Georgs III Bretakonungs. Struensee virðist vera sá eini sem nokkuð er umhugað um hin unga konung, sem upplifir sig sem persónu í leikriti og vill helst eyða tímanum í að leika við hundinn sinn og ungan blökkuþræl. Struensee fræðir bæði konung og drottningu um hugmyndir Upplýsingarhreyfingarinnar, sem konungur hafði þó lítillega kynnst áður, meðal annars með bréfaskriftum við Voltaire. Ekki líður á löngu þangað til Struensee (sjá mynd til vinstri) er orðinn valdamesti maður Danmerkur og hefst handa við "skrifstofubyltinguna" eins og hún hét í hans huga, þar sem hann sat á bak við skrifborð sitt og undirritaði fjölda tilskipana sem innleiddu Upplýsinguna inn í danska einveldið. Hann vann af elju og urðu tilskipanirnar áður en yfir lauk 632. 

 

Óþarfi er að taka fram að þetta olli öðrum ráðgjöfum konungs, einörðum einveldissinnum, miklum áhyggjum, enda gerði Struensee sitt besta til þess að leysa almenning úr ánauð, innleiða tjáningarfrelsi, og verst af öllu - takmarka vald hirðarinnar. Því upphefst mikið ráðabrugg um að steypa Struense af stóli sem hefst að lokum og lagði Struensee í raun öll vopn í hendur óvina sinna með leynilegu ástarsambandi við drottninguna sjálfa og eignast með henni barn sem þó var feðrað Kristjáni XII, dótturina Lovísu Ágústu.

Ráðabrugg hirðarinnar heppnaðist fullkomlega, Struensee var handtekinn og líflátinn árið 1762 og drottningin send í útlegð og börnin tekin af henni. Tilskipanir og umbætur Struensee voru allar afturkallaðar. Það má þó segja að Struensee og draumur hans um að lifa áfram í börnum sínum hafi sigrað, dótturdóttir hans varð síðar drottning í Danmörku og í dag er varla að finna þá konungsfjölskyldu í Evrópu sem ekki á rætur sínar á einn eða annan hátt að rekja til þýska læknisins.

Líflæknirinn er merkileg bók sem rekur sögu afar áhugaverðs tímabils danskrar sögu - og um leið áhlaup Upplýsingarinnar á konungseinveldið. Myndin sem dregin er upp af dönsku hirðinni og ekki síður konungsfjölskyldunni er ekki fögur enda er hvers kyns valdabrölt, eiginhagsmunapot, svall og gjálífi allsráðandi. Og óttinn er alls staðar. Það eru allir hræddir. Konungurinn er hræddur um að standa sig ekki í hlutverki sínu. Ráðgjafar hans eru hræddir um að falla í ónáð. Hirðin er hrædd um að missa forréttindi sín og almenningur reikar um í örbirgð í skítugri borg. Það vekur raunar athygli, eftir á að hugsa, hversu óttinn er ríkjandi í sögunni.

Og Upplýsingin sem í huga svo margra var eina ljósið í myrkrinu var fyrir jafnmörgum myrkrið sem myndi kæfa ljósið.

Stjörnur: ****

5 stjörnur: Verður ekki betra en þetta.

4 stjörnur: Frábær bók - alls ekki láta þessa framhjá þér fara.

3 stjörnur: Góð bók - vel tímans virði.

2 stjörnur: Allt í lagi - ágætis afþreying ef þú hefur ekkert betra að gera.

1 stjarna: Frekar slöpp - mér leiddist við að lesa þessa bók.

Engin stjarna: Versta sem ég hef lesið. 

Bók: Ástríðuheitt sumar eftir Knut Faldbakken.

Bók:  Ástríðuheitt sumar (Insektsommer).

Höfundur: Knut Faldbakken (Noregur).

Þýð: Hannes Sigfússon.

Kom fyrst út: 1972.

172 bls.

 

Rithöfundurinn Knut Faldbakken (f. 1941) er líklega ekki mjög mörgum kunnur á Íslandi, þó svo að hann sé nokkuð vinsæll í heimalandi sínu, og raunar víðar, en Faldbakken er sá nútímarithöfundur norskur sem hefur notið hvað mestrar velgengni utan heimalands síns og hafa bækur hans verið þýddar á um 20 tungumál. Skáldsögur Faldbakken eru flestar í raunsæisstíl (sálfræðilegt raunsæi) og fást þannig yfirleitt við daglegt líf og raunveruleg vandamál án þess þó endilega að vekja upp stórar siðferðilegar spurningar eða draga í efa ríkjandi samfélagsleg gildi. Meðal annars af þessum orsökum hefur hann ætíð verið betur metinn af almenningi heldur en gagnrýnendum, sem e.t.v telja hann ekki nógu framsækinn. Önnur ástæða fyrir því að gagnrýnendur hafa að mér skilst haft horn í síðu Faldbakken er að í verkum hans er yfirleitt mikill kynferðislegur undirtónn sem kann að særa blygðunarsemi margra fagurkera. Ástríðuheitt sumar er í hópi þeirra verka. Annars er það fleira að segja af Faldbakken að hann hefur skrifað fjölmargar skáldsögur, og hafa margar þeirra verið kvikmyndaðar. Af hans þekktustu verkum, auk þess sem hér er til umfjöllunnar, má nefna Sin mors hus (1969) sem hann sló fyrst í gegn með, Maude danser (1971), Sweetwater (1976) og Alle elsker en hodeløs kvinne (2002) sem var frumraun hans á sviði glæpasagna. Ástríðuheitt sumar er að því að ég fæ best séð eina bók Knut Faldbakken sem komið hefur út á íslensku.

 

Ástríðufullt sumar (Skordýrasumarið hefði líklega verið betri þýðing) segir frá Pétri, fimmtán ára unglingspilti úr bænum sem sendur er sumarlangt í sveit til föðurbróður síns og konu hans, þeirra Kristins og Linn. Hann hefur komið þangað flest sumur síðan í æsku og búið í austurherberginu hjá frændfólki sínu, en þar sem hann er nú einu sinni orðinn næstum fullvaxinn karlmaður biður hann um og fær að búa í gömlum kofa skammt frá, og ætlar að sjá um sig sjálfur.

 

Brátt hittir Pétur svo Jóa, gamla leikfélaga sinn úr sveitinni, sem er tveimur árum yngri. Á milli þeirra tveggja er sífelld valdabarrátta. Pétur er eldri og úr borginni þar sem hægt er að fara út í sjoppu á hverjum degi og í bíó oft í viku. Jói var hins vegar líkamlega sterkari auk þess sem "titturinn" hans hafði reynst nokkru lengri síðast þegar þeir báru þá saman:

 

,,- Halló Jói, sagði ég.

Hann hafði ekki búist við að ég myndi skjóta upp kollinum í skógarjaðrinum. Það veitti mér yfirburði. Jói og ég höfðum jafnan att kappi hvor við annan í fulli vinsemd. Hann var sterkari en ég og auk þess hafði titturinn hans reynst fjórtán millimetrum lengri en minn þegar við mældum þá, en að ég var eldri og kom frá borginni þar sem hægt var að fara í bíó á hverju kvöldi, tvisvar-þrisvar ef því varð að skipta, hafði þó veitt mér ofurlitla yfirburði.“ 

 

Drengirnir ná fljótt að endurnýja kynnin en Pétur er þó ekki lengi að átta sig á því að eitthvað hefur breyst í sveitinni. María, vinnustúlkan á bænum sem hann var alltaf dálítið skotinn í, er horfin sporlaust af bænum. Og eitthvað er verið að bendla Kristinn frænda hans um að hafa verið í tygjum við hana og því hafi hún forðað sér.

 

Og en eykur á vandann að einhver ung stúlka er flutt í fjallakofa í nágrenninu, einhver ung stúlka sem hafði eignast barn með kvæntum manni og var "falin" þar af fjölskyldu sinni. Og Kristinn frændi færði henni mjólk á hverju kvöldi, í einhverri undarlegri óþökk Linn frænku. Ekki hjálpar svo til að frenjan hún Gerður, systir hans Jóa, virðist vera yfir sig ástfanginn af Pétri. 

 

Pétur kemst fljótlega í kynni við Katrínu, ungu stúlkuna í kofanum sem er einungis fáum árum eldri en hann og stígur sífellt í vænginn við hann, að honum finnst. Hann verður auðvitað hugfanginn af henni, en lætur sig þó einungis dreyma, hún er svo hrein og falleg og óspillt í hans augum. Engu að síður verður hann ætíð að bera sig mannalega við Jóa, halda yfirburðunum, láta skína í einhvern mikilfengleik, að hann hafi nú reynslu í kvennamálum:

 

,,-Það fór - eh, mjög vel á með okkur undir lokin. Og hún vildi að ég yrði kyrr...

  Tvíræð setningin, sem ég viljandi lét hanga í lausu lofti, féll einnig dauð og ómerk til jarðar. Ég brann af skömm og iðrun vegna frumhlaups mín, en langaði þó en að hnekkja á honum:

  -Hún bað mig um að vera lengur. Ég hefði áreiðanlega fengið að gista þar ef ég hefði kært mig um...

   -Þú káfaðir á henni, og hún bað þig að vera lengur...Jói gat næstum ekki haft taumhald á sér. - Og þó fórstu ekki upp á hana?

  Hann brá allt í einu við hálflygunum sem ég tíndi út úr mér, slengdi sér á rúmið, sló á lær sér, sparkaði hælunum í dýnuna:

  -Og samt reiðstu henni ekki? Ertu vitlaus? Það var einmitt það sem hún beið eftir! Skilurðu það ekki? Það var það sem hún vildi! Ho ho!

  Hann velti sér í rúminu, spangólaði upp í loftið . Hafði ekki lengur taumhald á kátínu sinni, öfund, illsku:

  -Þú fékkst þó væntanlega að þukla um kúsuna á henni?

  -Tja, nei - ekki beinlínis...

  -En hver fjandinn gengur að þér, drengur? Ertu hómó? Fékkstu ekki einu sinni að þreifa á kúsunni! Þú átt einmitt að byrja á því, skilurðu, þá verða þær ljúfar sem lömb! sagði þrettánæringurinn og spangólaði aftur upp að þakbjálkunum. Síðan næstum með vorkunnarsemi:

  -Hvað gerðirðu við hana?

  -Ég...Við...

  -Fékkstu ekki einu sinni að káfa á bollunum hennar?

  -Ojú! Það er að segja, svolítið. Utan á.“         

Það er þó alvarlegur undirtónn í sögunni og hún snýst ekki einungis um valdabarráttu tveggja bólugrafinna unglingspilta sem hormónarnir eru að gera út af við. Fljótlega komast á kreik sögur um Kristinn frænda og Katrínu, og það kallar á afbrýðisemi Péturs. Og það er ekki auðvelt að vera afbrýðissamur út í frænda sinn sem alltaf er svo góður og jafnlyndur - bara ef hann væri ekki svona unglegur og stælutr. Og aumingja Linn - ef sögurnar skyldu vera sannar. Við bætist að menn telja sig nú hafa órækar sannanir fyrir því að Kristinn hafi áður verið í tygjum við Maríu, og jafnvel getið henni barn.

Já það er ekki auðvelt að vera unglingur. Ekki barn lengur en þó ekki alveg í fullorðinna manna tölu. Hormónarnir á fullu og hver kvenleg hreyfing veldur því að "titturinn" verður harður eins og spýtukall. Jafnvel hin bústna og niðadregna Linn frænka. Enda kýs Pétur oft á tíðum að ráfa einn um skóginn, leggja gildrur fyrir fugla, veiða fisk og fylgjast með skordýrunum sem hann er svo heillaður af.

Þetta er alveg prýðileg bók. Saga af því er unglingspiltur slítur barnsskónum endanlega og verður að manni. Og það er ekki auðvelt að vera strákur.

Stjörnur: **1/2

5 stjörnur: Verður ekki betra en þetta.

4 stjörnur: Frábær bók - alls ekki láta þessa framhjá þér fara.

3 stjörnur: Góð bók - vel tímans virði.

2 stjörnur: Allt í lagi - ágætis afþreying ef þú hefur ekkert betra að gera.

1 stjarna: Frekar slöpp - mér leiddist við að lesa þessa bók.

Engin stjarna: Versta sem ég hef lesið. 

Bók: Klakahöllin eftir Tarjei Vesaas.

Bók:  Klakahöllin (Isslottet).

Höfundur: Tarjei Vesaas (Noregur).

Þýð: Hannes Pétursson.

Kom fyrst út:  1963.

208 bls.

 

Tarjei Vesaas (1897-1970) er meðal ástsælustu rithöfunda Noregs fyrr og síðar og líklega vinsælasti rithöfundur þeirra Norðmanna eftir Síðari heimstyrjöld. Hann ólst upp í faðmi náttúrunnar á sveitabæ og var honum ungum ætlað að taka við búi eftir foreldra sína. Hugur hans stóð þó ekki til þess heldur til skáldskapar. Náttúran og sveitin áttu þó alltaf sterk ítök í Vesaas og það endurspeglast í mörgum verka hans, sem annars einkenndust af einfaldleika, miklum samlíkingum og frásögnum af fábrotnu lífi á landsbyggðinni. Klakahöllin aflaði höfundi sínum mikillar frægðar og hefur bókin verið þýdd á fjölmörg tungumál og er enn í dag lesin víða um heim. Hún er að sama skapi margverðlaunuð og hlaut Vesaas meðal annars Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs fyrir hana árið 1963, auk þess sem hann var a.m.k. þrisvar sinnum talin líklegur til að hljóta Bókmenntaverðlaun Nóbels. Af öðrum þekktum verkum hans má nefna Fuglane og Svörtu hestana. Að lokum má svo nefna að Veesas skrifaði á nýnorsku og átti stóran þátt í að ryðja því tungumáli braut.

 

Klakahöllin segir frá vináttu tveggja 11 ára stúlkna, þeirra Siss og Unn sem búa í litlu byggðarlagi einhvers staðar í sveitum Noregs. Siss er glaðleg opinská stúlka sem fer fyrir skólafélögum sínum í leik og starfi. Unn, sem er nýflutt í sveitina, er hins vegar hlédræg og dul og vill ekki taka þátt í leikjum skólasystkina sinna. Þrátt að vera ólíkar er eitthvað sem dregur stúlkurnar tvær hvor að annarri. Þær kynnast þó ekki fyrr eftir nokkra mánuði er Unn býður Siss til sín í heimsókn og þær saman dularfulla kvöldstund sem tengir þær náið saman – en er um leið á einhvern hátt óþægileg fyrir þær báðar.

 

Unn getur ekki hugsað sér að hitta Siss þegar í stað morguninn eftir, þannig að í stað þess að fara í skólann ráfar hún um þangað til hún kemur að fossi einum, þar sem úr hefur orðið stórkostlegt náttúrufyrirbæri eftir frostharðan vetur. Klakahöllin:

 

,,Unn horfði niður í jötunheima, sem gerðir voru af litlum strýtum, tindóttum hvelfingum, hrímgum hvolfþökum, fíngerðum bogum og ruglingslegu knipplingaskrauti. Allt var af klaka og vatnið gusaðist í þrengslunum og hélt smíði sinni áfram jafnt og þétt. Sums staðar hafði ísinn breytt rennsli fossins, svo það féll nýjar leiðir og myndaði ný furðuverk. Allt skein. Enn var sólarlaust, en allt skein sínum eigin ísbláum og grænu geislum, helköldum.“ 

 

Eftir þetta spyrst aldrei til Unn framar. Hún er týnd og finnst ekki þrátt fyrir mikla leit, og er að lokum talin af. Af öllum nema Siss sem er sannfærð um að Klakahöllin tengist hvarfi Unn á einhvern hátt. Hún gefur sjálfri sér og Unn loforð um að gleyma henni aldrei; hugsa bara um hana. Í kjölfarið, meðvitað og ómeðvitað, dregur hún sig úr krakkahópnum í skólanum, hættir að taka þátt í viðburðum og lokar sig af. Myndar sína eigin Klakahöll innra með sér.

 

,,Allt að einu gekk hún fyrir móður sína og bar upp kvörtunina, raunar hálfgert út í bláinn:

          -Þið eruð hætt að hugsa um Unn.

          -Hverjir?

          -Enginn gerir það! anzaði Siss, þó hún hefði kosið að segja það ekki. Henni dimmdi fyrir augum og þá lét hún það fjúka.

   Móðir hennar sagði af mesta hæglæti:

          -Um það veistu ekki væna mín.

   Siss þagði.

          -Og því má ekki gleyma, enginn þekkti Unn. Ranglátt er það, en í því ljósi horfir þetta öðruvísi við. Fólk hefur margt á sinni könnu, skal ég segja þér.

   Hún horfði á Siss og bætti við:

          -Þú ein hefur leyfit til að hugsa um Unn og ekkert annað.

Því var líkast sem Siss hefði eignast mikla gjöf.“

            

Það er ekki fyrr en með vorinu að Siss neyðist til að horfast í augu að Unn sé dáinn. Hún veit það, og veit líka að hún getur ekki haldið loforð sitt við hana lengur. Klakahöllin innra með henni fer smám saman að brotna niður – samhliða því að Klakahöllin við fossinn eyðist í vorleysingunum. 

Klakahöllin er dásamleg saga, í öllum einfaldleika sínum. Hún fjallar um vináttu. Vesaas hefur einfaldan stíl þar sem náttúran og stórfengleiki hennar eru í fyrirrúmi. Hann býr til tvær Klakahallir, eina hjá fossinum og aðra í brjósti Siss. Tengsl þeirra eru órjúfanleg og þær hrynja báðar í einu.

Stjörnur: *** 1/2

5 stjörnur: Verður ekki betra en þetta.

4 stjörnur: Frábær bók - alls ekki láta þessa framhjá þér fara.

3 stjörnur: Góð bók - vel tímans virði.

2 stjörnur: Allt í lagi - ágætis afþreying ef þú hefur ekkert betra að gera.

1 stjarna: Frekar slöpp - mér leiddist við að lesa þessa bók.

Engin stjarna: Versta sem ég hef lesið. 

Bók: The Girl who played with Fire eftir Stieg Larson.

Bók: The Girl who played with Fire (Flickan som lekte med elden, lesin á ensku).

Höfundur: Stieg Larson (Svíþjóð). 

Þýð: Reg Keeland (úr sænsku á ensku).

Kom fyrst út: 2006.

649 bls.

 

The Girl who played with Fire, eða Stúlkan sem lék sé með eldinn, er bók nr. 2 í Millennium-þríleiknum svonefnda eftir sænska rithöfundinn Stieg Larson - sem ég hef áður fjallað um hérna.

 

Eins og áður eru það blaðamaðurinn Mikael Blomkvist og óstýrláti tölvuhakkarinn Lisbeth Salander sem hér eru í aðalhlutverki. Ungt par sem starfað hafði í tengslum við Millennium, tímarit Blomkvist, finnst látið í íbúð sinni og böndin berast fljótlega að Salander - sem verður fyrir vikið hundelt út um alla Svíþjóð. Ekki er þó allt sem sýnist - unga parið hafði verið að rannsaka mansal og eignast ýmsa óvini af þeim sökum. Inn í söguna fléttast svo vafasöm fortíð Lisbeth Salander.

 

Þessi bók er ekki eins góð og fyrsta bók Larson, Karlar sem hata konur. Það fer ekkert á milli mála að hér skýtur hann yfir markið - þó e.t.v. ekki mjög hátt. Fyrir það fyrsta er bókin alltof löng, en segja má að hún byrji ekki almennilega fyrr en eftir ca. 170. bls., en fram af því hafði mestur tími farið í lýsingar á kynhegðun þeirra kumpána, ferðalög og Ikea-innkaup. Þar af leiðandi eru alltof margir atburðir í sögunni sem enga þýðingu hafa.

 

Í öðru lagi eru alltof margar persónur í sögunni, sumar hverjar með keimlík nöfn svo Hedström, Sanström, Ekström, Nierman, Nieminien o.s.frv. Það væri þó allt í lagi ef að ekki væri reynt að skapa bakrunn, varpa ljósi (of miklu) á hverja og eina. Enda þarf maður ekki að vita vonbrigði og drauma hverrar einustu persónu - sér í lagi ef þær leika ekki stórt hlutverk.

 

Í þriðja lagi er söguþráðurinn á köflum einfaldlega ótrúverðugur, og engu líkara en höfundurinn hafi stundum skrifað sig út í horn og gripið til ódýrra lausna. Eða þá að Steven Segal verður fengin til að leika í myndinni.

 

Það góða við bókina er þó að hún er þrátt fyrir allt mjög spennandi, og söguþráðurinn að mestu alveg skotheldur og vel skrifaður. Eftir stendur þó tilfinningin um að höfundur hafi ekki gert minnstu tilraun til að takmarka sig við samningu hennar.

 

Stjörnur: **1/2

5 stjörnur: Verður ekki betra en þetta.

4 stjörnur: Frábær bók - alls ekki láta þessa framhjá þér fara.

3 stjörnur: Góð bók - vel tímans virði.

2 stjörnur: Allt í lagi - ágætis afþreying ef þú hefur ekkert betra að gera.

1 stjarna: Frekar slöpp - mér leiddist við að lesa þessa bók.

Engin stjarna: Versta sem ég hef lesið.